Ένας Καλλιτέχνης για κάθε σχολείο (Πρόταση για τον Εθνικό Διάλογο για την Παιδεία)

Παρακάτω θα βρείτε την πρόταση που κατέθεσε το ΔΙΚΤΥΟ ΤΕΧΝΗΣ και ΔΡΑΣΗΣ στον Εθνικό Διάλογο για την Παιδεία.

Πρόταση της ομάδας εκπαιδευτικών /καλλιτεχνών:

ΔΙΚΤΥΟ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗΣ (Οι άνθρωποι με τα μπαλόνια)

για τον Εθνικό Διάλογο για την Παιδεία.

ΕΝΑΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΣΧΟΛΕΙΟ

Είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό που ξεκίνησε από το Υπουργείο Παιδείας μια πρωτοβουλία σαν και αυτή, δηλαδή να καταγραφούν προτάσεις εμπλεκομένων στην εκπαίδευση. Ωστόσο είναι προφανές πως εάν δεν προσφερθεί η ανάλογη οικονομική ενίσχυση σε διορισμούς και σε υποδομές, πως οι προτάσεις αυτές θα λειτουργήσουν ως ημίμετρα.

Η δική μας πρόταση έχει να κάνει με την αναβάθμιση του ρόλου του Καλλιτέχνη Παιδαγωγού καθώς είναι μια ενεργή ομάδα που υπάρχει στο σχολείο αλλά δεν έχει αξιοποιηθεί όπως πρέπει. Η υποτίμηση που δέχεται η Καλλιτεχνική Παιδεία εκφράζεται ακόμα και στην ίδια την πρωτοβουλία του Εθνικού Διαλόγου, καθώς όπως διαπιστώνουμε, απουσιάζουν οι Καλλιτέχνες Παιδαγωγοί και γενικά οι άνθρωποι της Δημιουργικότητας από τα μέλη της Επιτροπής. Επίσης είναι παράδοξο, σε μια χώρα της οποίας η εθνική της υπερηφάνεια στηρίζεται στην πολιτιστική της κληρονομιά, να μην υπάρχει ανεξάρτητο γραφείο Καλλιτεχνικής Παιδείας στην Κεντρική Υπηρεσία, όπως υπάρχει για παράδειγμα για τον αθλητισμό.

Γιατί συμβαίνει αυτή η υποτίμηση της Τέχνης και του Καλλιτέχνη στην ελληνική εκπαίδευση; Πολλούς λόγους θα μπορούσαμε να επικαλεστούμε. Από το ένα άκρο, του απροσπέλαστου ελιτιστή των γκαλερί ή των θεάτρων, ο καλλιτέχνης στο σχολείο μετατρέπεται σε έναν κλητήρα-επιστάτη γενικών καθηκόντων ή διεκπεραιωτή θεατρικών κατασκευών και άλλων. Γίνεται ο δευτερεύων και ο συμπληρωματικός δάσκαλος σε εκείνους που κάνουν τα “σοβαρά” μαθήματα” όπως η γλώσσα και τα μαθηματικά. Η συνεχής συρρίκνωση και η απαξίωση της καλλιτεχνικής παιδείας αποδεικνύει πως καμία εκπαιδευτική ηγεσία που πέρασε από αυτή τη χώρα μέχρι στιγμής, δεν είχε λάβει υπόψη της τις γνωστικές, κοινωνικές και πολιτισμικές ανάγκες των παιδιών, καθώς και τις σύγχρονες παιδαγωγικές μεθόδους όπου τον πρωταγωνιστικό ρόλο κατέχει η Δημιουργικότητα. Και από ότι φαίνεται δεν είναι μια τάση που επικρατεί μόνο στην Ελλάδα, αφού διακρίνουμε το παράδοξο αυτό να επικρατεί διεθνώς. Πως αλλιώς μπορεί να ερμηνευτεί το γεγονός πως απουσιάζει το παιδαγωγικά αναγνωρισμένο αυτό εργαλείο της Δημιουργικότητας, από τις μετρήσεις φορέων όπως ο ΟΟΣΑ;

Γιατί είναι σημαντική η Καλλιτεχνική Παιδεία στην ολόπλευρη ανάπτυξη τους παιδιού και του εφήβου;

Συνήθως εννοούνται ως Καλλιτεχνική Παιδεία κάποιες αόριστες κατευθύνσεις όπως: η ενθάρρυνση της δημιουργικότητας, της φαντασίας και η αναγνώριση της αξίας των έργων τέχνης. Αυτές είναι σπουδαίες κατευθύνσεις αλλά δεν είναι οι μόνοι λόγοι που χρειαζόμαστε την Τέχνη και ειδικά τον Καλλιτέχνη Παιδαγωγό στο Σχολείο.

H Καλλιτεχνική Παιδεία (Εικαστική, Θεατρική, Μουσική Αγωγή) είναι η εκπαίδευση που συντελείται μέσω της εμπειρίας, της δοκιμής και της δημιουργικής διαδικασίας. Προσφέρει εναύσματα σκέψης και διακίνησης συναισθημάτων, που ίσως δεν μπορούν να αναδυθούν με τέτοια ένταση μέσα από άλλες εκπαιδευτικές πρακτικές. Οι τέχνες συνδέονται με την ανάπτυξη της κριτικής και αναλυτικής σκέψης, την αυτοεπίγνωση, την αυτοπεποίθηση, την αυτοπειθαρχία, την απόκτηση κινήτρων μάθησης και υψηλών επιπέδων ενσυναίσθησης και ανεκτικότητας προς τους άλλους. Συμβάλουν πέρα από την κριτική προσέγγιση κάποιων θεμάτων, στην ανάπτυξη οριζοντίων ικανοτήτων, όπως είναι οι ικανότητες για κατανόηση πολύπλοκων ή αμφιλεγόμενων καταστάσεων, ανακάλυψη και διασύνδεση των επιμέρους στοιχείων των πληροφοριών, σύλληψη εναλλακτικών λύσεων, ενσυναίσθηση των διαφορών, αναγνώριση της πολιτισμικής ποικιλότητας, διαμόρφωση αισθητικών κριτηρίων και κατανόηση του πολιτισμικού πλούτου (Κόκκος, 2011).

Πως θα γίνει ωστόσο η αναβάθμιση της Καλλιτεχνικής Παιδείας; Με Νέα Α.Π.Σ.; Με επιμορφώσεις; Με περισσότερες πολιτιστικές εκδηλώσεις στο σχολείο; Πιστεύουμε πως αυτά δεν αρκούν.

Η πρόταση μας είναι η εξής: όπως υπάρχει ο θεσμός του Διευθυντή, του Υποδιευθυντή, του διαχειριστή της ιστοσελίδας, κτλ χρειάζεται να δημιουργηθεί μια διακριτή θέση ευθύνης για τον Καλλιτέχνη Εκπαιδευτικό. Για ποιους λόγους;

1. Γιατί λόγω της κατάρτισής τους οι καλλιτέχνες μπορούν να προτείνουν νέους τρόπους διδασκαλίας μέσα από την Τέχνη και τη Δημιουργικότητα (Edwards and all,2006).
2. Γιατί μέσα από την ιδιοσυγκρασία τους μπορούν να μας βοηθήσουν να εκτιμήσουμε την αποκλίνουσα-δημιουργική σκέψη των παιδιών, τη νοητική δηλαδή ικανότητα με την οποία η εξέταση και η επεξεργασία των δεδομένων του προβλήματος γίνεται με έναν πιο ελεύθερο τρόπο που του επιτρέπει νέους και ανορθόδοξους συνδυασμούς, με σκοπό την εύρεση μεγάλου αριθμού πρωτότυπων ιδεών και πιθανών λύσεων». (Παρασκευόπουλος Ι., 2004). Ωστόσο στο ελληνικό σχολείο επικρατεί μια συντηρητική τάση στιγματισμού των παιδιών εκείνων που διαθέτουν την “ανορθόδοξη” σκέψη. Αντίθετα,το υπερκινητικό παιδί παύει να έχει τα χαρακτηριστικά του “διαταραγμένου” σε ένα περιβάλλον που του επιτρέπει να πειραματιστεί με τα υλικά και τον χώρο, να κινηθεί, να χορέψει, να ζωγραφίσει, να αγγίξει κ.α. Ένα τέτοιο “διαταραγμένο υπερκινητικό και στιγματισμένο” παιδί σύμφωνα με την μαρτυρία της, ήταν η ταλαντούχα χορογράφος Τζίλιαν Λιν και συνεργάτιδα-χορογράφος του Άντριου Λόιντ Γουέμπερ στις όπερες: Cats και Phantom Of The Opera . (Γαρυφαλάκη, 2013). Ένας Καλλιτέχνης στο σχολείο μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή αυτής της νοοτροπίας του στιγματισμού των δημιουργικών παιδιών.
3. Οι Καλλιτέχνες χρειάζονται στα σχολεία για να ενδυναμωθεί η “Πολλαπλή Νοημοσύνη” και όχι μόνο της Γλωσσικής και της Μαθηματικής που υποστηρίζει το ελληνικό σύστημα. Η θεωρία αυτή του Howard Gardner μιλάει για 9 συνολικά τρόπους που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο και αναπτύσσονται γνωστικά. Ο γλωσσικός και μαθηματικός είναι δυο από αυτούς. Τι γίνεται με τους άλλους 7; Η απάντηση είναι εύκολη. Όποιος δεν είναι καλός στη Γλώσσα και στα Μαθηματικά είναι “Ανεπαρκής”. Οι εικαστικοί ανήκουν στην Παραστατική αντίληψη, οι μουσικοί στη Μουσική, οι χορευτές και οι αθλητικοί άνθρωποι στη Μουσικοκινητική, κ.λ.π. (Gardner, 2011).
4. Οι Καλλιτέχνες είναι καλλιτέχνες γιατί έχουν συνήθως στο βιογραφικό τους κάποια πολιτιστική δράση, ανάλογα με την ειδικότητά τους. Ένας Καλλιτέχνης που αναγνωρίζεται με αυτόν τον τίτλο (και την ουσία του τίτλου) μπορεί να εφαρμόσει πρακτικές, να οργανώσει με επαγγελματικό τρόπο καλλιτεχνικά project, να επικοινωνήσει με θεσμούς γι αυτά, να τα υποστηρίξει με θεωρητική αναφορά και να τα συνδέσει με την κοινότητα. Γιατί αυτό κάνουν οι καλλιτέχνες στα μουσεία, στις γκαλερί, στις μουσικές σκηνές, στα θέατρα κ.α. Γιατί να μην το κάνουν και στο σχολείο;. Ένας καλλιτέχνης μπορεί να ανοίξει το σχολείο στην κοινωνία και να δημιουργήσει έναν πυρήνα πολιτισμού, μέσα από την αλληλεπίδραση με καλλιτέχνες και καλλιτεχνικές ομάδες, με φορείς, ανθρωπιστικές οργανώσεις, κινήσεις, προγράμματα κ.α. Αυτό είναι ένας τρόπος για να γίνει πραγματικότητα η ιδέα του «σχολείου της κοινότητας» που πολύ συχνά ακούμε τα τελευταία χρόνια.
5. Σε μια εποχή που το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα έχει χαρακτηριστεί ως συντηρητικό, χρειαζόμαστε μια παιδεία που έχει την πρόθεση να ωθήσει τους νέους ανθρώπους να κατανοήσουν τον κόσμο μέσα στον οποίο ζουν και να συνεισφέρουν σε αυτόν. Θα πρέπει να τους προσφέρει ευκαιρίες ώστε να διερευνήσουν τις δικές τους αξίες και τις αξίες των άλλων. Οι καλλιτέχνες κατά κανόνα ασχολούνται με τέτοια πράγματα: με την αξιολόγηση και την επαναξιολόγηση του περιβάλλοντος κόσμου (Robinson,1999). Η εκπαίδευση πρέπει να θεωρείται ένα πολιτιστικό πολιτισμικό γεγονός όπου τα μέλη της, χρησιμοποιούν τους τρόπους εκείνους που θα καταφέρουν να “εξανθρωπίσουν” τον κόσμο (Freire,1977). Ένας από αυτούς είναι η Τέχνη.
6. Ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου επικρατεί ο φόβος της ανόδου της ρατσιστικής ρητορικής που περιθωριοποιεί το διαφορετικό, οι τέχνες μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση και αποδοχή των πολιτισμικών αλλαγών και διαφορών. Σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, οι τέχνες είναι σημαντικές για δύο λόγους: α) Η πρακτική και η εγνωσμένη απόλαυση των τεχνών εμπλέκουν την παρατήρηση, την ανάλυση και την αξιολόγηση της προσωπικής και της κοινωνικής εμπειρίας. β) Γιατί το καλλιτεχνικό προϊόν (όταν δημιουργείται αλλά και όταν μελετάται) είναι αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής παράδοσης και των στοιχείων αυτών που τα παιδιά προσπαθούν να κατανοήσουν (Robinson,1999). Ιδιαίτερα για την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα μας με την αθρόα εισροή και πιθανή μόνιμη εγκατάσταση προσφύγων και οικονομικών μεταναστών είναι επείγον να βρούμε κοινό τόπο και τρόπο για να γίνει ομαλά η ένταξη των παιδιών αυτών στο ελληνικό σχολείο και να βοηθήσουμε τους μαθητές μας, να αποδεχθούν τους νέους συμπολίτες τους.

Και τέλος,

7. Ο Καλλιτέχνης δεν έγινε καλλιτέχνης επειδή σπούδασε μια τέχνη ή μία επιστήμη, όπως κάποιος σπουδάζει μαθηματικά για να γίνει μαθηματικός ή παιδαγωγικά για να γίνει δάσκαλος. Η Τέχνη (του) είναι η ταυτότητά του. Είναι η ουσία της ύπαρξής του. Είναι ο τρόπος που λειτουργεί ο εγκέφαλος του. Είναι φύσει και θέσει καλλιτέχνης .

Ο Καλλιτέχνης διαφέρει από τους άλλους ανθρώπους στο σημείο ότι διαθέτει τις τεχνικές γνώσεις, τις ικανότητες και τη συναισθηματική εμπλοκή με το έργο του για να παρουσιάσει:

« ..τα ωμά, τα αηδιαστικά τα διεστραμμένα ή τα αδιάφορα, τα απόκρυφα- ένστικτα-επιθυμίες και φαντασιώσεις του εσωτερικού ανθρώπου, με έναν όμορφο και αποδεκτό τρόπο, αφαιρώντας από αυτά την ντροπή. Μεταφράζει με σύμβολα τις ντροπιαστικές φαντασιώσεις μας, σε κάτι εκλεπτυσμένο, διανοητικό και απολαυστικό. Ο καλλιτέχνης-ποιητής δημιουργεί κάτι που λατρεύουμε και θαυμάζουμε και μέσα από την επαφή μας με ένα έργο τέχνης προσεγγίζουμε τις δικές μας φαντασιώσεις και επιθυμίες χωρίς ντροπή» (Freud, 2006)

Και αυτές οι “μυστικές” ικανότητες που διαθέτει ο Καλλιτέχνης, είναι ένας ισχυρός λόγος για να υπάρχει στο σχολείο σε ένα κεντρικό θεσμικό ρόλο.

Υπάρχουν στην παιδαγωγική ιστορία σχολεία που υιοθέτησαν την ιδέα “Ένας καλλιτέχνης σε κάθε σχολείο;”

Ένα από τα πιο γνωστά εκπαιδευτικά μοντέλα στην Προσχολική και Πρωτοβάθμια εκπαίδευση και το μακροβιότερο όλων, είναι αυτό των σχολείων της Reggiο Emilia. Τα σχολεία αυτά έκαναν πράξη το Δημοκρατικό Σχολείο του Dewey και στηριζόμενα πάνω στη Θεωρία του Vygotsky για τη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης, ενθαρρύνουν το σεβασμό στην Πολλαπλή Νοημοσύνη των παιδιών όπως την όρισε ο Η. Gardner. Το ενδιαφέρον του μοντέλου αυτού σχολείων, συνίσταται στο ότι στον πυρήνα της εκπαίδευσης έχουν τον Καλλιτέχνη Παιδαγωγό ως συντονιστή, εμψυχωτή, όχι μόνο των παιδιών αλλά των εκπαιδευτικών και των γονέων. Αυτός συντονίζει το Ατελιέ, στο οποίο δεν γίνεται απλά το μάθημα της δημιουργικής απασχόλησης αλλά λειτουργεί ως “το συμβουλευτικό γραφείο” όπου υποδεικνύονται εκπαιδευτικές πρακτικές που να ταιριάζουν στους τρόπους που αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον κόσμο και τη γνώση. (Edwards and all, 2006 ).

Η ιδέα αυτών των σχολείων εφαρμόστηκε στην Προσχολική και την Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, αλλά θεωρούμε πως μπορεί να βρει εφαρμογές και στη Δευτεροβάθμια. Και σίγουρα είναι επείγουσα η ενθάρρυνση της δημιουργικότητας σε ένα Γυμνάσιο και- ιδιαίτερα- Λύκειο όπου κάθε προσωπική έκφραση και δημιουργική ενέργεια έχει θυσιαστεί στο βωμό της επιτυχίας των Πανελλήνιων εξετάσεων.

Ποιος είναι ο ρόλος ενός Υπεύθυνου Καλλιτέχνη εκπαιδευτικού;

• Να προτείνει, να συντονίζει, να εμψυχώνει, να συμβουλεύει, να οργανώνει, να παρεμβαίνει στα πεδία που ήδη έχουν αναφερθεί.

Ποιος μπορεί να γίνει Υπεύθυνος Καλλιτέχνης εκπαιδευτικός;

Η δική μας πρόταση προεκτείνει την ιδέα του Ατελιερίστα των σχολείων του Reggiο Emilia, θέλοντας να δημιουργηθεί έναν ουσιαστικός και θεσμοθετημένος χώρος σε όλους τους Καλλιτέχνες που υπάρχουν στο ελληνικό σχολείο. Ο Καλλιτέχνης του σχολείου θα είναι κατά προτεραιότητα κάποιος εκπαιδευτικός καλλιτεχνικής ειδικότητας δηλαδή Εικαστικός, Μουσικός, Θεατρολόγος και εφόσον δεν μπορεί να καλυφθεί η θέση από έναν τέτοιο συνάδελφο (είτε γιατί δεν υπάρχει τέτοιος εκπαιδευτικός είτε γιατί δεν το επιθυμεί), θα ανατίθεται σε κάποιον εκπαιδευτικό με καλλιτεχνικές σπουδές ή με αποδειγμένη καλλιτεχνική δραστηριότητα και βάση βιογραφικού. Μπορεί να είναι π.χ. ένας εκπαιδευτικός θετικών μαθημάτων αλλά να έχει αναγνωρισμένη δραστηριότητα ως Κινηματογραφιστής, φωτογράφος, χορογράφος, σκηνοθέτης, συγγραφέας, κ.α.

Είναι σημαντικό να έχει “επαγγελματική” ή έστω αναγνωρισμένη δραστηριότητα σε κάποιο είδος τέχνης, για το λόγο ότι το ζητούμενο είναι να μεταφέρει την εμπειρία του στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζονται οι Τέχνες, στο σχολείο. Η γνώμη μας είναι πως πρέπει να είναι διακριτός ο ρόλος της ερασιτεχνικής ενασχόλησης, από τη βιωματική και αφοσιωμένη σχέση ενός ατόμου με την Τέχνη.

Εδώ χρειάζεται να τονίσουμε πως το έργο της θέσης αυτής δεν θα έχει να κάνει με τη διδακτική της Τέχνης καθώς οι μόνοι αρμόδιοι και παιδαγωγικά καταρτισμένοι γι αυτό, είναι οι εκπαιδευτικοί των ανάλογων ειδικοτήτων. Θεωρούμε πως είναι κατανοητή η αντίληψη πως, όσο και αν κανείς αγαπάει την Τέχνη, δεν μπορεί η αγάπη του αυτή να υποκαταστήσει τη βιωματική και επιστημονική κατάρτιση των ειδικευμένων παιδαγωγών τέχνης.

Ο Καλλιτέχνης του σχολείου θα έχει την ευθύνη στα εξής:

• Να ενημερώνει το Διευθυντή και το Σύλλογο διδασκόντων για σχετικές επιμορφώσεις, όπως αυτές παρέχονται από θεσμούς όπως η Ένωση Εκπαιδευτικών Εικαστικών Μαθημάτων, το Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση, το Δίκτυο Τέχνης και Δράσης κ.α.
• Να προσκαλεί ομάδες καλλιτεχνών, βιωματικού, ανθρωπιστικού πεδίου και να διοργανώνει δράσεις-εργαστήρια και άλλα για τους μαθητές και επιμορφώσεις για τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς
• Να συντονίζει και να εμψυχώνει δημιουργικές ομάδες και να διευκολύνει την έκφραση των μελών της σχολικής κοινότητας.
• Να συνδέει το σχολείο με πολιτιστικές δράσεις, με μουσεία, θεσμούς, πανεπιστήμια, ερευνητικά προγράμματα, ομάδες, οργανώσεις κ.α. που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
• Να διευκολύνει στο έργο τους, τους εκπαιδευτικούς καλλιτεχνικών ειδικοτήτων.

κ.α

Συμβολή του κράτους στο Θεσμό του Καλλιτέχνη

Θεωρούμε πως αυτό το ανθρώπινο δυναμικό, ήδη υπάρχει στο ελληνικό σχολείο και είναι εκείνο που κάνει τη διαφορά: ό,τι ευφάνταστο και δημιουργικό συμβαίνει σε αυτό το παρωχημένο σε πολλά θέματα και «στεγνό» εκπαιδευτικό σύστημα, γίνεται από αυτά τα άτομα, που χωρίς να έχουν να κερδίσουν χρήματα ή αναγνώριση -πάρα μόνο αυτή των μελών της σχολικής κοινότητας- είναι παρόντα, ενεργά και πρόθυμα, συχνά με προσωπικό κόστος, να δώσουν λίγο “φως” στο σχολείο. Ωστόσο η θεσμική αναγνώρισή τους θα σήμαινε τη διαθεσιμότητά τους για περισσότερες δράσεις και την υποστήριξή τους, ώστε να κάνουν περισσότερα και με τρόπους που θα μπορούσαν να διαχυθούν στη μεγάλη κοινότητα και να δημιουργήσουν μια νέα διακριτή εκπαιδευτική κουλτούρα.

Ωράριο: Ως ελάχιστη βοήθεια θα μπορούσε ο Καλλιτέχνης του σχολείου να διευκολυνθεί ως προς το ωράριό του με κάποιες ώρες απαλλαγής από το διδακτικό ωράριο για να εργαστεί πάνω στην οργάνωση δραστηριοτήτων που έχουν προαναφερθεί. Μέχρι τώρα υπάρχει ο χρόνος για αυτή μόνο με την υπερωριακή- και τελευταία ούτε καν αμειβόμενη- απασχόλησή του.

Ατελιέ: Θα ήταν σημαντικό να παρέχεται στον Καλλιτέχνη του σχολείου ένας «πολυχώρος» ειδικά διαμορφωμένος για να διευκολύνει διάφορες καλλιτεχνικές δράσεις και επιμορφώσεις..

Συντονιστικό όργανο/ γραφείο: Ιδανικά θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα σχετικό συντονιστικό όργανο στη Κ.Υ. που θα συντονίζει και θα ενθαρρύνει τη δημιουργία ενός Πανελλήνιου Δικτύου Καλλιτεχνών Παιδαγωγών στα σχολεία.

Λίγα λόγια για το ΔΙΚΤΥΟ ΤΕΧΝΗΣ και ΔΡΑΣΗΣ (Οι άνθρωποι με τα μπαλόνια)

Πρόκειται για μια νέα ομάδα εκπαιδευτικών, καλλιτεχνών, γονέων και μαθητών που ως απώτερο στόχο έχουν να συνδέσουν το σχολείο με την κοινότητα και τις σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες, με σκοπό τη διάχυση μιας νέας περισσότερο ανθρωποκεντρικής εκπαίδευσης. Διοργανώνουν επιμορφώσεις, δράσεις και project Τέχνης στο σχολείο και εκτός αυτού. Η ομάδα δραστηριοποιείται σε ευπαθείς ομάδες όπως πρόσφυγες, φυλακισμένους, χρόνια ασθενείς, κ.α. προσφέροντάς τους τη δυνατότητα της καλλιτεχνικής έκφρασης. Περισσότερες πληροφορίες επισκεφτείτε την σελίδα: http://balloonartpeople.blogspot.gr/p/blog-page_5.html

Η σύνταξη του κειμένου έγινε από την Ελένη Καραγιάννη (εικαστικό -εκπαιδευτικό εικαστικής αγωγής) και ιδρυτικό μέλος του Δικτύου και η επιμέλεια κειμένου από την Λιλή Παπασπυροπούλου (γαλλικής φιλολογίας)

Βιβλιογραφία:

-C. Edwards, L.Gandini, G. Forman (2006), Reggio Emilia: Oι χίλιες γλώσσες των παιδιών προσχολικής ηλικίας, Αθήνα, Πατάκης.

-S.Freud, (2006) Tέχνη και Ψυχανάλυση, Αθήνα, Κοροντζής.

-P. Freire (1977 ) Η αγωγή του καταπιεζόμενου, Αθήνα, Κέδρος-Ράππα.

-H.Gardner, ( 2011 ), Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences, N.York, Basic Books

-S.K.Robinson, (1999), Οι Τέχνες στα σχολεία, Αθήνα, Καστανιώτης.

-Ε.Γαρυφαλάκη (2013), Πολλαπλή Νοημοσύνη, Αθήνα, Διόπτρα.

-Α.Κόκκος (2011), Εκπαίδευση μέσα από τις Τέχνες, Αθήνα, Μεταίχμιο

-Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (2004), Δημιουργική Σκέψη στο Σχολείο και στην Οικογένεια, Αθήνα, ΥΠΠΕΘ.

Jan Ung - Twyford School (1978)

'Ενα απόγευμα στον Πειραιά

Γράφει η Κατερίνα (Karry Karry)

Πολλές οι καταστάσεις και οι εικόνες από την Τρίτη στον Πειραιά και από Επιβατικό Σταθμό της Ε1. Πραγματικά η εμπειρία ήταν έντονη. 

Πρώτα απ' όλα η πληθώρα των ατόμων που βρίσκονται στο λιμάνι μέσα και έξω (με σκηνές και sleeping bags) από τα κτήρια της Ε3, στο Πέτρινο, στην Ε1.

Φτάνοντας στο κτήριο της Ε1 πήγαμε στο πίσω μέρος που ήταν η αποθήκη όπου ακούραστοι (?) άνθρωποι προσπαθούσαν να βάλουν μια τάξη κάποιοι ήρεμοι και κάποιοι με φωνές... στην ατμόσφαιρα ένοιωσα ένταση, κούραση και πείσμα. Ένοιωσα ότι όλοι προσπαθούσαν με ότι δυνάμεις είχαν (?).
Ενημερώσαμε για την παρουσία μας και πήγαμε μπροστά να ετοιμαστούμε. Δυο τρεις εθελόντριες (?) με σκούπες και φαράσια περιδιάβαιναν το χώρο εξωτερικά καθαρίζοντας.

Κοιτάξαμε μπροστά το κτήριο. Βοτσαλωτό πλακάκι μέχρι τα μαρμάρινα σκαλιά ( = ακατάλληλο για να ζωγραφίσεις στο έδαφος) και μετά ένα μεγάλο μαρμάρινο πλατύσκαλο πριν την πόρτα της εισόδου. Αριστερά στο πλατύσκαλο ένα ζευγάρι ξαπλωμένο σε κουβέρτες και δύο σκουπιδοτενεκέδες. Πήγαμε στην δεξιά πλευρά της εισόδου όπου υπήρχε και μια στενή ράμπα και βρήκαμε και ένα τραπεζάκι ικεα. Πριν προλάβουμε να βρούμε το πιο κατάλληλο σημείο, να στρωθούμε στο πάτωμα και να βγάλουμε τα πράγματά μας, βγήκε το κάλεσμα από τον μεταφραστή με την ντουντούκα.
Τα παιδιά ξεχύθηκαν με ένταση και με βία από μέσα προς εμάς σαν να μοιράζαμε εισιτήριο για Γερμανία. Ο νεαρός μεταφραστής προσπαθούσε με ένταση και φωνές μέσω της ντουντούκας, να σταματήσει την ορμή προς εμάς των παιδιών (μου φάνηκαν πάνω από 60). Δεν χωρούσαμε.

Η Έλενα έστρωσε όσο πιο γρήγορα μπορούσε το νάιλον και μάζεψε καμιά 12καριά παιδιά γύρω της. Οι υπόλοιπες προσπαθούσαμε να δούμε τι θα κάνουμε. Τα παιδιά ερχόντουσαν κατά πάνω μας και τότε εμφανίστηκαν κάποια τραπέζια ικεα που προσπαθήσαμε να τα βάλουμε τέτοιο τρόπο ώστε να χωρέσουν όσα περισσότερα παιδιά γίνεται και να μπορέσουμε να έχουμε την εποπτεία τους. Ο νεαρός με την ντουντούκα συνέχιζε να φωνάζει και η ένταση είχε πιάσει κόκκινο.
Αυθόρμητα του είπα να είναι πιο ήρεμος και να μιλάει λίγο πιο σιγά. Γελώντας το έκανε, πάντα μέσα από την ντουντούκα και μ' έκανε να γελάσω και εγώ. Δεν ξέρω τι έχουν να αντιμετωπίσουν καθημερινά αυτοί οι άνθρωποι, πείτε τους με ότι όνομα θέλετε αλληλέγγυους ή εθελοντές ή -σαν εμένα- Ανθρώπους. Καταλαβαίνω ότι αντιμετωπίζουν πάρα πολλά και αυτό γίνετε καθημερινά με πάρα πολλούς ανθρώπους που κάθε φορά είναι καινούριοι και γι' αυτό προσπαθούν με κάθε τρόπο να εξασφαλίσουν μια κάποια τάξη. Κάποιοι φεύγουν από την δουλειά τους και κατεβαίνουν κατευθείαν στον Πειραιά καθημερινά... υποκλίνομαι...

Τα παιδιά ήταν κουμπωμένα στην αρχή και έφεραν την ένταση της στιγμής (και ποιός ξέρει τι άλλο) για αρκετή ώρα. Σιγά σιγά όλα ηρέμησαν και τα πράγματα έγιναν μαγικά όπως γίνονται πάντα τα πράγματα με τα παιδιά. Δεν είχαμε διερμηνέα και νομίζω ότι αυτός ήταν και ο λόγος που η επικοινωνία ήταν πιο άμεση και ζεστή παρ' ότι ολίγον πιο δύσκολη. “Αναγκαζόμουν” να κοιτάω στα μάτια όποιον μιλούσα (μιλούσα ελληνικά) δείχνοντας τι θέλω και τι αισθάνομαι με το πρόσωπο και την κίνηση.
Παιδιά ευγενικά που ψιθυρίζοντας σου τραβούσαν το φουστάνι για να σου δείξουν την ζωγραφιά τους, παιδιά κτητικά που κρατούσαν 10 μαρκαδόρους σε ένα χέρι, παιδιά που μοιραζόντουσαν το μπλόκ ιχνογραφίας τους και τα χρώματά τους με τα άλλα παιδιά, παιδιά που έκλαιγαν και προσπαθούσες να τα παρηγορήσεις, παιδιά που χαμογελούσαν πονηρά όταν σου έδιναν μια καρδιά με βέλος και ζητούσες να μάθεις ποια είναι η αγαπημένη, παιδιά ήρεμα που έδιωχναν τους γονείς τους από κοντά τους γιατί περνούσαν καλά μαζί μας, παιδιά απότομα που έδιναν κλοτσιές από θυμό... όλων των “ειδών” τα παιδιά.

Παρ' ότι είχε πια σκοτεινιάσει συνέχιζαν να ζωγραφίζουν και να έχουν ανάγκη για παιχνίδι και επαφή. Φτιάξαμε δύο κουτσό με κάτι κιμωλίες που είχαμε και δείξαμε πως παίζεται το παιχνίδι, κάποιες από εμάς μια μπάλα από χαρτιά και δοκιμάσαμε “τα μήλα”. Την ίδια στιγμή ήρθε ένα βαν και χωρίς να το καταλάβουμε πως, αθόρυβα και ήρεμα σχηματίστηκε μια ουρά πίσω του από ενήλικες για κάποιο μοίρασμα φαγητού (?). Συνεχίσαμε να παίζουμε ανεπηρέαστοι.

Τα παιδιά μας χρειάζονται. Μας χρειάζονται για να νιώσουν ηρεμία, να παίξουν, να γελάσουν να εκφραστούν μέσα σε ένα κομμάτι της ζωής τους γεμάτο δυσκολίες, ένταση και αβεβαιότητα. Όσοι πιο πολλοί είμαστε κοντά τους τόσο θα μπορέσουμε να το καταφέρουμε αυτό με επιτυχία.

Ο Μαχμούτ

Ο Μαχμούτ

Ήταν δύσκολος. Πραγματικά. Σαν σε μανία κυκλοφορούσε ανάμεσα στις ομάδες των παιδιών που αφοσιωμένα ζωγράφιζαν πάνω στα χαρτιά τους και τους άρπαζε τους μαρκαδόρους, τα χτύπαγε, τους τράβαγε τα μαλλιά.
Και έκλαιγε. Άρπαζε και έκλαιγε. Άρπαζε και έκλαιγε.
Τα μικρά τετράχρονα δάχτυλά του ξεχείλιζαν από μαρκαδόρους και ξυλομπογιές και στο πέρασμά του έκανε τα κοριτσάκια να κλαίνε για τις χαμένες μπογιές και τις ζωγραφιές που εκδικητικά τους βεβήλωνε. Προσπαθούσαμε όλοι στην ομάδα να τον συνετίσουμε. Μάταια. Αχόρταγος, βίαιος και εκδικητικός, άρπαζε και έκλαιγε. Άρπαζε και έκλαιγε.
Όταν άρπαξε και το γεμάτο με μπογιές κουτί που χρησιμοποιούσε μια ομάδα και έκατσε πεισματικά πάνω του για να αποτρέψει με το σώμα του όποιον θα ήθελε να του το πάρει, τότε αποφάσισα να τον πλησιάσω.
Έκατσα στο πάτωμα δίπλα του και αποφασιστικά του πήρα το κουτί για να το βάλω πάλι στο κέντρο του τραπεζιού για να συνεχίσει την εργασία της η ομάδα.
Έκλαιγε γοερά. Έκλαιγε με απόγνωση και άπλωνε με επιμονή τα χέρια για να αρπάξει τους μαρκαδόρους από τα χέρια των άλλων παιδιών.

Επέμεινα στα απαγορευτικά “όρια” το ίδιο επίμονη κι εγώ σαν και εκείνον. Αντί να του δώσω το κουτί που απαιτούσε, άπλωσα ένα χαρτί μπροστά του και έβαλα ένα μαρκαδόρο στο χέρι του. Άρχισα να ζωγραφίζω φατσούλες με έναν άλλο μαρκαδόρο. Κάθε γκριμάτσα που σχεδίαζα την έκανα κιόλας με το πρόσωπό μου με έντονο τρόπο, σαν αρλεκίνος, λίγα εκατοστά από το πρόσωπο του Μαχμούτ.
Είχε ένα εύρωστο προσωπάκι, αφημένο, σκονισμένο και βρώμικο. Κάτι σημάδια και κάτι σαν έκζεμα κάλυπταν τα μάγουλά του. Ένα αγρίμι.
Και τότε είδα τα μάτια του. Μάτια μεγάλου άντρα, πονεμένα. Στερημένα. Ματαιωμένα.
Μέσα στα δάκρυα της στέρησης είδα ένα παιδί που προσπαθούσε να γαντζωθεί από μερικά πλαστικά χρωματιστά αντικείμενα . . Γιατί δεν είχε από κάπου αλλού να πιαστεί.
Επέμεινα στις φατσούλες για να του τραβήξω την προσοχή.
Σε λίγο σταμάτησε να κλαίει. Άρχισε να με κοιτάει στο πρόσωπο. Και μετά και στα μάτια. Και να χαμογελάει. Και μετά από λίγο να ξεκαρδίζεται. Και δειλά δειλά άρχισε με τον μαρκαδόρο που μέχρι εκείνη την ώρα έσφιγγε στις παλάμες τους, να ζωγραφίζει κι αυτός φατσούλες.
Και κάθε φορά που ζωγράφιζε μια φατσούλα με κοίταζε στα μάτια για να διαπιστώσει εάν εγκρίνω το έργο του. Αν αποδέχομαι το χαμογελαστό του πρόσωπο. Και όταν έπαιρνε την επιβεβαίωσή μου, ξεκαρδιζόταν. Ζωγράφιζε φατσούλες και ξεκαρδιζόταν. Ζωγράφιζε φατσούλες και ξεκαρδιζόταν.

Και αυτή ακριβώς είναι μια πονεμένη και διψασμένη συμπεριφορά που έχω δει να συμβαίνει σε πολλά πονεμένα παιδιά της γης που έχουν βρεθεί στον δρόμο μου και στις τάξεις μου.

Εργαστήρια στις πύλες του Πειραιά

.

8-3-2016
1o εργαστήριο στον Πειραιά, Ε1 πύλη.
Ο Νίκος, η Αδριανή, η Κατερίνα, η Ανθή κι εγώ ξεκινήσαμε το εργαστήριο περίπου στις 6.30μμ.
Είχαν φέρει τα κορίτσια κάποια υλικά, είχα κι εγώ, πήραμε και από την αποθήκη της δομής.
Απλώσαμε κάτω νάιλον. Δεκάδες παιδιών έτρεξαν όπως ήταν φυσικό και ένας διερμηνέας μας βοήθησε με την ντουντούκα, ώστε να δώσει κάποιες αρχικές οδηγίες στα παιδιά, πράγμα (η ντουντούκα) που μάλλον δημιούργησε ένταση αφού ήταν ιδιαίτερα δυνατή. 
Ήταν δύσκολο εργαστήριο καθώς τα παιδιά δίστασαν να ανοιχτούν επικοινωνιακά (εκτός απο εξαιρέσεις), είχαν συνεχώς εντάσεις και ήταν πάρα πολλά στον αριθμό. Αυτό το λέω σε σχέση με την μέχρι τώρα εμπειρία που είχαμε.
Αλλά πάντα τα παιδιά σε ανταμείβουν, με ένα χαμόγελο και μια αγκαλιά.

Νομίζω πως αυτό το εργαστήριο σηματοδότησε μια νέα κατάσταση και μας έδωσε μια ιδέα του πόσο καταπιεσμένα,καταπονημένα, κουρασμένα και αγανακτισμένα θα είναι από εδώ και πέρα τα παιδάκια που θα γνωρίζουμε. Αυτόν το διαχωρισμό που κάνω ίσως να μπορούν να το καταλάβουν οι φίλοι που έχουν δουλέψει από την αρχή στο εργαστήριο αυτό, ιδιαίτερα στον Ελαιώνα από την αρχή του φθινόπωρου. Τότε συναντούσες παιδιά πιο ανοικτά και γενικά η ατμόσφαιρα που επικρατούσε στη δομή ήταν πάντα αισιόδοξη.Αυτό φυσικά είναι μια δικη μου εκτίμηση.
Για πρώτη φορά έφυγα με μια βαριά διάθεση ....

1η ημερίδα "Αλλάζοντας τον κόσμο μέσα από την Τέχνη" (φωτογραφίες)

.

Στις 29 Ιανουαρίου 2016 το ΔΙΚΤΥΟ ΤΕΧΝΗΣ και ΔΡΑΣΗΣ διοργάνωσε την ημερίδα :ΑΛΛΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ
Για ένα απόγευμα, ένωσαν τις δυνάμεις τους και τη φωνή τους καλλιτέχνες, εκπαιδευτικοί, ακτιβιστές, εργαζόμενοι στις κοινωνικές-ανθρωπιστικές επιστήμες, γονείς, μαθητές και όσοι γενικά ενδιαφέρονται για την ανθρωπιστική παιδεία, κάτω από τον κοινό στόχο της διάχυσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσα από την Τέχνη.

Αρχικά μίλησαν τα μέλη της ομάδας όπου παρουσίασαν τους στόχους και τις δράσεις που εχουν οργανωθεί μέχρι στιγμής σε χώρους ευπαθών ομάδων.

Στη συνέχεια θεωρητικοί, παιδαγωγοί και συνάδερφοι καλλιτέχνες και εκπαιδευτικοί μοιράστηκαν καλές ιδέες και πρακτικές μαζί μας.

Η βραδιά έκλεισε με την παρουσία μιας Μαμάς της Αναστασίας Σταμπουλοπούλου όπου μοιράστηκε μαζί μας τις δυσκολίες ενός παιδιού με ειδικές ανάγκες στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Ευχαριστούμε  τους παρακάτω εισηγητές και φίλους για την συμμετοχή τους στην ημεριδα:

 -Κώστα Θεριανός- Εκπαιδευτικός, Δρ. Επιστημών της Αγωγής.
-“Κριτική παιδαγωγική, Τέχνη και Σχολείο”
 -Στέργιος Μάτης μέλος της οργάνωσης Θετική φωνή.
-“Ζωγραφίζοντας τις φυλακές του Κορυδαλλού”
-“Ενώνοντας τη φυλακή με ένα σχολείο».
-Νάσια Χολέβα-Θεατροπαιδαγωγός
- "Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση: η δημιουργία του, στόχοι και προοπτικές"
-"Ο Augusto Boal & το Θέατρο του Καταπιεσμένου: εξωστρέφεια και αλληλεπίδραση σε μια πρόβα ζωής"
-Δέσποινα Σακουλογέωργα, Νηπιαγωγός – ΕΚΠΑ, MSc, Υπ. Διδάκτωρ ΠΤΕΑ, ΠΘ, διαχειρίστρια της Reggio Inspired Greece
-«Παιδιά & Υλικά σε Διάλογο στη Reggio Emilia: από την ενσυναίσθηση στην πολιτισμική νόηση».
-Χαράλαμπος Μπαλτάς,  δάσκαλος ,Υπ. Διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντάκτης στο περιοδικό «Παιδεία και Κοινωνία».
-«Παιδαγωγική Ομάδα ‘Το Σκασιαρχείο’: παιδαγωγική, κινηματογράφος, συναισθήματα, τυπογραφείο, αρχιτεκτονική και πολιτική» 
-Αναστασία Σταμπουλοπούλου-δικηγόρος:
-«Ζώντας με τον Κώστα στην αυτιστική Ελλάδα

Στέγη Plus+ (εικαστικά εργαστήρια)

15-Φεβρουαρίου 2016
Ξεκινήσαμε εικαστικό  εργαστήριο στο κέντρο φιλοξενίας-ένταξης ασυνόδευτων ανηλίκων προσφύγων Στέγη Plus (+).


Και κάτι πάει πολύ λάθος όταν είσαι 2 μήνες σε μια ξένη χώρα και ξέρεις ήδη να γράφεις το ΡΑΓΙΣΜΕΝΗ ΚΑΡΔΙΑ στα ελληνικά...
Δεκάξι χρονών παληκαράκι από το Πακιστάν ζωγράφισε το παρακάτω:

Ένα ταξίδι στην Ειδομένη- Open Border Parade

Η Ελένη Καραγιάννη, μέλος του Δικτύου Τέχνης και Δράσης συμμετείχε στην δράση #OpenBorderParade.

Έγραψε τα παρακάτω:

OPEN BORDER PARADE

Είχα την τιμή να είμαι ένα κομμάτι από την εξαιρετική κίνηση του OPEN BORDER PARADE.

Πρόκειται για μια πρωτοβουλία της χορογράφου Βίλμας Ανδριώτη. Η παρέλαση πραγματοποιήθηκε στα βόρεια σύνορα της Ελλάδας, κοντά στο στρατόπεδο Ειδομένης, στις 19, 20 και 21 Φεβρουαρίου 2016.

Κάπου 30 καλλιτέχνες από όλους τους τομείς της καλλιτεχνικής έκφρασης, δημοσιογράφοι, ρεπόρτερ, αλλά και διάφοροι αλληλέγγυοι από την Ελλάδα, την Κροατία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, τον Καναδά, τη Σουηδία, την Τουρκία ενώσαμε τις φωνές μας μαζί με τις φωνές των εγκλωβισμένων προσφύγων στα σύνορα της Ειδομένης σε ένα μοναδικό αίτημα που ακούστηκε σε όλες τις γλώσσες:

OPEN BORDERS, ΑΝΟΙΚΤΆ ΣΥΝΟΡΑ, , حدود مفتوحة , offene Grenzen, , کھلی سرحدیں, vekirî Sîno r, خلاص سرحدونو, κ.α

Εκτός από την πρακτική βοήθεια που προσφέραμε(ρούχα τρόφιμα) δημιουργήσαμε ένα καλλιτεχνικό γεγονός διαθέτοντας τα ίδια τα σώματά μας, τα πρόσωπά μας, τη φωνή μας,σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο αξιώνοντας ελεύθερη και ασφαλή διέλευση των προσφύγων που έχουν εγκλωβιστεί στα ελληνικά σύνορα.

Η εκδήλωση περιείχε τα εξής μέρη:

-Χορός και τραγούδι στον τομέα τη Επείγουσας φιλοξενίας της δομής.

-Παιδικό εργαστήριο εικαστικών. Οι ζωγραφιές όλων των παιδιών αναρτήθηκαν πάνω σε σκηνές παραμονής.

-Παρέλαση με του καλλιτέχνες και τους πρόσφυγες. Στην πορεία αυτή παιδιά και ενήλικες κράτησαν το “σεντόνι της Αγάπης” με ζωγραφιές-ευχές των παιδιών του 2 Δ.Σ. Αχαρνών που δημιουργήθηκαν με την εμψύχωση της εικαστικού Ελένης Καραγιάννη και ανάρτησαν πάνω στα κάγκελα της δομής γιρλάντες με μηνύματα παιδιών

-Kατά τη διάρκεια της παρέλασης διάφορα δρώμενα -perfomances έλαβαν μέρος από τους καλλιτέχνες της ομάδας, μεταξύ άλλων της Βίλμας Ανδριώτη, του Frank Panx, κ.α..

-Η παρέλαση κατευθύνθηκε προς στην διπλανή δομή φιλοξενίας διαρκείας, όπου ενώθηκε και με μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων. Στο κέντρο της δομής ακούστηκε το “Σύνορα Ανοικτά- Open Borders, σε όλες τις γλώσσες.

Δεν υπήρχε η δυνατότητα να πλησιάσουμε περισσότερο το σημείο των συνόρων εκείνη την ημέρα.

Η πορεία επέστρεψε στην αρχική δομή όπου έγινε δράση με κουβέρτες υποθερμίας μαζί με τους πρόσφυγες και τους καλλιτέχνες.

Όλη τη δράση έντυσε μουσικά ο Τούρκος συνθέτη Selim Dogru , με μουσική που είχε γράψει ειδικά για το event.

Tην επόμενη ημέρα ομάδα καλλιτεχνών κατευθύνθηκε προς τα σύνορα και με τη καθοδήγηση του Κροάτη εικαστικού καλλιτέχνη Petar Grimani δημιουργήθηκε η δράση -performance OPEN BORDER Idomeni GOLDEN PRESENCE  και OPEN BORDER Idomeni THROUGH THE BORDER

Ένα από τα πιο δυνατά σημεία της εμπειρίας ήταν το βιωματικό, καθώς από την Παρασκευή το βράδυ μέχρι την Κυριακή ζήσαμε όπως οι πρόσφυγες. Κοιμηθήκαμε σε βρεγμένες σκηνές, τραφήκαμε με μπισκότα και street food, μείναμε άπλυτοι, βρεγμένοι, κ.α.

Η Εμπειρία ήταν από εκείνες που σε αλλάζουν για πάντα.

Μέχρι να βγει το τελικό υλικό σε μορφή ντοκιμαντέρ που άλλωστε ήταν και ο αρχικός στόχος, μπορείτε να πάρετε μια μικρή εικόνα του Open Border Parade από τις παρακάτω φωτογραφίες.

Photo credits:Petar Grimani 

#OpenBorderParade 

Photo credits:Eleni Kouri

#OpenBorderParade 

Photo credits:Polytimi Charami

#OpenBorderParade 

Photo credits: Aggelos Barai

#OpenBorderParade 

Photo credits:Νίκος Καμπούρης

#OpenBorderParade 

Photo credits: Βασιλική Μιτσινιώτου

#OpenBorderParade 

Photo credits:Polytimi Charami

#OpenBorderParade 

Photo credits:Elien Ronse

#OpenBorderParade 

Photo credits:Elien Ronse

#OpenBorderParade